Sensei

Sensei is een woord met meerdere betekenissen en gebruiken maar meestal wordt het gebruikt om een leraar mee aan te duiden. Hieronder enige informatie over de achtergrond van het woord in de Japanse taal en cultuur:

Sensei Kanji Aikidojo Poort
Kanji voor sensei

Zoals vele woorden in het Japans is sensei opgebouwd uit twee karakters (kanji): sen 先 en sei 生.  先 is het idee van voorgaand, iets dat eerder al is geweest, in het verleden plaats vond. Het wordt bijvoorbeeld gebruikt wanneer men “vorige week” wil zeggen. Omdat iets dat eerder begonnen is, ook verder ontwikkeld is, draagt het ook de betekenis van iets dat voorloopt, al verder is. 生 is een lastiger begrip om uit ­te leggen. Het staat voor alles wat leeft, en dus leert. Woorden als “leven”, “biologie”, “rauw” en ook “leerling” bevatten dit teken.

Een sensei is dus iemand die al langer leeft, al langer geleerd heeft en dus al wijzer is dan jijzelf. Een sensei wordt daarom altijd met respect behandeld worden, je leert immers van hem/haar, hij/zij kiest ervoor zijn/haar kennis met jou te delen en daar moet je dankbaar voor zijn. Dat betekent zeker niet dat een sensei zelf niets meer leert, of dat hij/zij niet van zijn leerlingen leert, maar een sensei leert al doende, of van zijn/haar eigen sensei.

Het woord sensei wordt in de Japanse taal niet alleen gebruikt om leraren mee aan te duiden, het is een aanspreektitel voor iedereen die beroepsmatig respect verdient. Een doktor wordt in bepaalde situaties bijvoorbeeld ook sensei genoemd. Wanneer er meerdere leraren zijn, wordt voor de duidelijkheid de achternaam ervoor gezet. Dit is zowel in de tweede als derde persoonsvorm (wanneer er direct tegen iemand gesproken wordt, of als er over iemand gesproken wordt).

Morihei Ueshiba, grondlegger van Aikido
O’sensei: Morhei Ueshiba, grondlegger van aikido

Het gebruik van sensei in de eerste persoonsvorm komt zeer weinig voor. Iemand zal zichzelf niet snel sensei noemen, in de meeste situaties zou dat impliceren dat de spreker zich beter of wijzer voelt dan de luisteraar, een situatie die natuurlijk uit den boze is.

De o’ die wij voor sensei plakken om de grondlegger van onze kunst mee aan te duiden is een beleefdheidsvorm die in het dagelijks leven vooral bij voorwerpen gebruikt wordt. Zo worden veelgebruikte voorwerpen als borden ook met o’ aangeduid. Ook de woorden voor vader en moeder beginnen met een o. Hierin zie je terug dat Japanners respect hebben voor, en zuinig zijn op, gebruiksvoorwerpen en hun ouders.

Voor meer informatie over de leraren van Aikidojo Poort, klik hier.

Keikogi

judopak aikidopak trainingspak
Een aikido traningspak

De officiële naam voor een Japans trainingspak is keikogi. Keiko betekent “training”, gi betekent “kleding”. Het is dus zo waar eens een heel letterlijke vertaling. Toch kan er enige verwarring ontstaan, omdat een westers trainingspak soms ook als keikogi aangeduid wordt. Een andere benaming die veel gebruikt wordt is dogi. Hierin verwijst do naar budo, of “krijgskunst”. Met andere woorden “kleding die gebruikt wordt bij krijgskunst”.

In Nederland wordt een pak ook wel judopak genoemd, omdat het ontwikkeld is voor judo. Er wordt gesuggereerd dat de maker geïnspireerd werd door het oude kostuum van de Japanse brandweer. Deze pakken waren van katoen en ontworpen op dat ze veel vocht op konden nemen en tegen een stootje konden, twee kwaliteiten die ze bij judo ook wel handig vonden.

Sindsdien zijn er veel variaties ontworpen op dit traditionele judopak, zoals de dunnere karate pakken en speciale aikidopakken, waar de split op de rug zit in plaats van op de heupen. Toch verkiezen sommige aikidoka de judopakken nog boven de aikidopakken, omdat ze wat meer bewegingsruimte geven.

Er zijn verschillende kleuren judopakken, maar de meest voorkomende zijn donkerblauw en wit. Donkerblauwe pakken worden met name gedragen tijdens judowedstrijden en tijdens het beoefenen van zwaardkunsten, zoals Katori Shinto Ryu. De standaard kleur bij aikido en de meeste andere Japanse krijgskunsten is wit. Een pak bestaat uit een soepel vallende katoenenbroek, vaak met verstevigde knieën. Daarboven een stevig katoenen jasje, welke men links over rechts draagt. Rechts over links vouwen doet men uitsluitend bij het opbaren van overledenen.

Sommige jasjes hebben lusjes om het jasje mee vast te knopen, maar alle jasjes worden uiteindelijk stevig vastgeknoopt met een dikke band, een obi. In het begin draagt men altijd een witte band, uiteindelijk krijgt men een zwarte band.

Het pak zelf en de witte en zwarte banden zijn bijna universeel bij krijgskunsten. Sommige krijgskunsten kennen ook gekleurde banden, die wij alleen bij de kinderles gebruiken. Uitzonderlijker is het gebruik van een hakama. Dit is een plooibroek die wordt gedragen na het behalen van de zwarte band, en daarmee ook een beetje bij een aikido keikogi hoort.

De Japanse taal (het schrift)

Binnen aikido krijgen we niet snel te maken met het Japanse schrift. We zien het vooral als decoratie op banden en muren. Ook hebben mensen vaak hun naam op hun arm staan. Hoewel het niet belangrijk is het Japanse schrift te kennen vinden veel mensen het wel heel interessant.

Het Japans kent 3 schriften:

  • Kanji
  • Hiragana
  • Katakana
Kanji Aikido Almere
Oud gezegde in kanji

Kanji zijn Chinese karakters, elk karakter heeft een betekenis en een of meerdere mogelijke uitspraken. Kanji hebben een bepaalde volgorde waarin ze geschreven worden (linksboven naar

linksonder, rechtsboven naar rechtsonder). Deze volgorde zorgt ervoor dat een geoefende hand elk karakter zonder moeite kan schrijven, zorgvuldig en gebalanceerd. Het nadeel is dat je wel in je hoofd moet hebben zitten hoe het karakter eruit ziet, en dat is een aardige klus!
Er zijn bijna 2000 karakters die tot de “standaard” behoren. Deze 2000 karakters kun je in de krant tegenkomen. De meeste Japanners zijn in staat deze 2000 te lezen, maar vaak kunnen ze er ongeveer 1500 zelf schrijven. Onder jongeren ligt dit nog lager, aangezien zij vaak de uitspraak intoetsen op hun computer en het goede karakter vervolgens uit een lijstje kiezen.

Kanji hebben vaak meerdere uitspraken en worden vaak samen gebruikt met hiragana. Dit ronde schrift dient ter aanvulling en maakt duidelijk hoe een bepaalde kanji uitgesproken moet worden. Sommige woorden bestaan uit enkel hiragana of enkel kanji. Karakters in het hiragana zijn eigenlijk altijd een medeklinker gevolgd door een klinker. Uitzonderingen zijn de klinkers zelf, en de letter n, die ook op zichzelf voorkomt. Er zijn 46 basis karakters in het hiragana. Daarnaast zijn er nog een aantal combinaties mogelijk voor een verdere variatie in uitspraak.

Katakana Kaart Aikido Almere
Katakana Kaart

Katakana is een wat hoekiger alfabet dan hiragana. Het kent basis karakters voor dezelfde 46 klanken en dezelfde uitgebreidere combinaties. Het katakana wordt vooral gebruikt voor buitenlandse woorden en om ergens nadruk op te leggen. In stripverhalen bijvoorbeeld staan er geregeld geluiden geschreven in katakana. Ook buitenlandse namen worden in katakana geschreven, en dit is dan ook het schrift wat je voornamelijk ziet op de mat bij aikido. Hiernaast zie je een overzicht met de standaard katakana karakters.

Individuele karakters in het hiragana en katakana kennen geen betekenis.

De Japanse taal (de uitspraak)

Aikido is een Japanse sport, en er wordt veelvuldig gebruik gemaakt van Japanse termen. Het Japans is een taal met weinig tonen, en verschilt daarin sterk van het Chinees. Er zijn veel homonymen (woorden die hetzelfde klinken maar een andere betekenis hebben) in het Japans. De betekenis wordt vaak duidelijk uit de context. Dit maakt het soms lastig voor beginners, maar het went vanzelf. Over het algemeen is de uitspraak erg regelmatig, en er zijn bijna vaste regels voor wanneer uitzonderingen op kunnen treden. Of ze daadwerkelijk optreden is wel iets wat je moet leren.

Aikido Almere Poort
Japanse sake vaten

De basis van de Japanse uitspraak is dat er geen echte klemtoon is, het kleine beetje klemtoon wat er is ligt op de eerste lettergreep. Waar veel mensen in de sushibar “wasabi” bestellen, horen zij dus eigenlijk “wasabi” te zeggen. Sommige mensen, vooral degene voor wie Engels hun moedertaal is, hebben er een handje van “aikido” te zeggen, maar ook dat hoort dus “aikido” te zijn. “sake” hoort “sake” te zijn, etc.

Veel van de Japanse “letters” worden net zo uitgesproken als in het Nederlands, maar er zijn enkele uitzonderingen:

  • de j wordt als harde klank uitgesproken (zoals in het Engels), zoals in bijvoorbeeld “Jakarta”.
  • de y wordt als zachte j uitgesproken, zoals in bijvoorbeeld “ja”.
  • het Japans kent geen echte “r” of “l” klank, hun “r” wordt uitgesproken als een kruising tussen die twee.

In het Japans zijn er naast de letter “n” geen losse medeklinkers, een medeklinker wordt altijd gevolgd door een klinker. Toch hebben de Japanners er een handje van in sommige combinaties, en aan het einde van een woord, sommige klinkers niet uit te spreken. Dit gebeurd regelmatig bij de “u” en soms ook bij de “o”. Dit gegeven wordt gebruikt om westerse namen die eindigen in een medeklinker toch te kunnen schrijven. Tevens zie je het terug bij termen als “onegai shimasu” waar de laatste u vaak weggelaten wordt.

Ook zijn er nog enkele variaties mogelijk. Deze variaties moet je zelf leren, maar zijn wel consequent.

  • voor een m, p of b klinkt een “n” meer als “m”, soms wordt het woord met een “m” geschreven om dit weer te geven.
  • een “scherpe” klank kan veranderen in een “vibrerende” klank, terwijl het karakter en betekenis gelijk blijven:
    • “k” kan “g” worden
    • “s” kan “z” worden
    • “t” kan “d” worden
    • “h” kan “b” of “p” worden

Al met al is de Japanse uitspraak simpel, en een van de makkelijkste delen van de taal om te leren. Het enige wat we ons even aan hoeven te wennen is de correcte uitspraak van de letter j. Bijvoorbeeld in “dojo“, “judo” en “jiu-jiutsu”.

De Japanse taal (het begrip)

Kanji Aikido Almere
Oud gezegde in kanji

De Japanse taal is voor velen een mysterie, wat vergroot wordt door het gebruik van een ander schrift en geprikkeld wordt door onze positieve ervaring met de Japanse cultuur via aikido. Het Japans is eigenlijk een erg simpele en regelmatige taal. Echter, de Japanse taal is zodanig anders dan de Europese talen dat het lastig kan zijn om deze te leren. Er worden veel fouten gemaakt in de uitspraak en vertaling van het Japans, zowel bij de sushi tent als op de mat, zowel door leerlingen als door leraren. Hier volgt wat informatie over het begrip van de Japanse taal.

 

Het schrift

De Japanse taal kent 3 schriften (alfabetten). Het ingewikkeldst zijn de kanji (Chinese karakters). Deze kleine tekeningen hebben stuk voor stuk een betekenis, maar soms meerdere manieren om uitgesproken te worden. De andere 2 schriften helpen bij het bepalen van de juiste uitspraak van de kanji. Meer over deze schriften kun je binnenkort lezen op onze pagina over het Japanse schrift.

 

Vertaling

Het is erg lastig om het Japans letterlijk te vertalen. De meeste Japanse begrippen vertegenwoordigen een concept, en hebben niet direct een vertaling. Afhankelijk van welke combinatie je maakt kan de betekenis subtiel, of enorm, verschillen. Dit komt in het Nederlands ook wel eens voor, bijvoorbeeld bij het begrip “astro”. Letterlijk betekent het “ster”, echter de betekenis kan nogal veranderen:

  • astro+naut  = ruimtevaarder
  • atro+nomisch = gigantisch

Dit is te overzien als het om uitzonderingen gaat, maar de hele Japanse taal is opgebouwd uit dit soort bouwstenen. Een Japanse uitspraak vertegenwoordigt een karakter, en het karakter is niet een woord maar een begrip. Elk begrip heeft meerdere mogelijke vertalingen. Daarom krijg je meestal een lijst met omschrijvingen, en niet een eenduidig antwoord als je vraagt naar de betekenis van een woord/begrip als aikido, of een van de technieken die we beoefenen.

We hopen in de Aiki-Wiki wel enige duidelijkheid te scheppen over veel gebruikte begrippen, maar mocht je verdere vragen hebben kun je altijd bij de leraar terecht.

Aite

Zelfverdediging Almere AikidoAite is net als veel andere Japanse termen lastig in een vertaling te vatten. Letterlijk betekent het “de andere hand” of “de complementerende hand”. Het wordt vaak gebruikt in wedstrijden om de tegenstander mee aan te duiden. Dit is een vertaling die zeker ook van toepassing kan zijn binnen aikido, maar verre van sluitend is.

Tegenstander of partner?

Een andere situatie waar het woord aite regelmatig gebruikt wordt is namelijk om de partner of wederhelft te benoemen. Hoewel relaties soms hobbels kennen is het ook in Japan niet gebruikelijk je partner als “tegenstander” te omschrijven. Aite is dan ook een term die meer duidt op de persoon waarmee je samen iets doet, dan een echte tegenstander. Een relatie heb je met iemand, aikido beoefenen je met iemand, en een wedstrijd houd je met iemand. Dit is de reden dat de persoon die wij als “tegenstander” omschrijven in een wedstrijd, in Japan aite heet. Deze verfijnde vertaling zie je terug in veel dojo waar men aikido beoefend. Men spreek dan over “partner” en niet over “tegenstander”.

Kortom, aite is de ander. Je tegenstander in een gevecht of wedstrijd, je partner tijdens een oefening of relatie. Welke vertaling je kiest voor aite, en hoe je met de ander omgaat, schetst een beeld van je houding, en je beleving van aikido. De ander dient hoe dan ook met respect behandeld te worden, want hij/zij stelt je in staat te leren en beter te worden.

Tellen in het Japans (de basis)

Tellen in het Japans doen we regelmatig bij aikido, bijvoorbeeld bij het rollen. Op den duur leert iedereen ook te tellen in het Japans. Sommige mensen leren het tijdens de les, anderen leren het liever thuis. Daarom hier een overzicht van de telwoorden in het Japans, met wat uitleg.

Het Japanse telsysteem is net als de rest van de Japanse taal vrij simpel en regelmatig. Toch zijn er enkele cijfers die niet het standaard ritme volgen, deze zie je in de onderstaande tabel onderstreept. Als je meer wilt weten over deze onregelmatigheden, lees dan verder onder de tabel. Wil je meer weten over de uitspraak? Kijk dan hier.

CijferSpellingUitspraak
1ichiitsj
2ninie
3sansan
4shi / yonshi / yon
5gogoo
6rokurok
7shichi / nanashitsj / nana
8hachihatsj
9 ku / kyuu koe / kyoe
10juujoe
11juu-ichijoe-itsj
12juu-nijoe-ni
13juu-sanjoe-san
14juu-shi / juu-yonjoe-shi / joe-yon
15juu-gojoe-goo
16juu-rokujuu-rok
17juu-shichi / juu-nanajuu-shitsj / juu-nana
18juu-hachijuu-hatsj
19juu-ku / juu-kyuujuu-ku / juu-kyoe
20ni-juuni-joe
21ni-juu-ichini-joe-itsj
30san-juusan-joe
40yon-juuyon-joe
50go-juugo-joe
60roku-juuroku-joe
70nana-juunana-joe
80hachi-juuhatsji-joe
90ku-juuku-joe
100hyakuhya-koe
101hyaku-ichihya-koe-itsj
121hyaku-ni-juu-ichihya-koe-ni-joe-itsj
200ni-hyakuni-hya-koe
300san-byakusan-bya-koe
400yon-hyakuyon-hya-koe
500go-hyakugo-hya-koe
600rop-pyakurop-pya-koe
700nana-hyakunana-hya-koe
800hap-pyakuhap-pya-koe
900ku-hyakuku-hya-koe
1000sensen

Als je goed hebt opgelet zie je dat er twee soorten onregelmatigheden optreden in het telsysteem:

  • De cijfers 4, 7 en 9 hebben twee vertalingen
  • De cijfers 300, 600 en 800 worden net iets anders uitgesproken
Vier, zeven en negen:

Wanneer Japanners kale cijfers tellen (bijvoorbeeld van 1 tot 100) gebruiken zij over het algemeen shi (4), shichi (7) en ku (9). Deze klanken hebben echter ook een andere betekenis in het Japans. shi kan duiden op de dood, shichi op de onderwereld en ku op lijden. Deze telwoorden worden daarom gemeden zodra er iets anders geteld wordt, zoals mensen of bijvoorbeeld auto’s. In dat geval worden de alternatieven yon (4), nana (7) en kyuu (9) gebruikt. Deze telwoorden worden ook gebruikt in combinatie met andere telwoorden, bijvoorbeeld yonjuu voor 40 en nanahyaku voor 700.

300, 600 en 800:

Sommige lettercombinaties leiden in het Japans tot uitzonderingen. Dit verloopt redelijk regelmatig, maar het blijven vuistregels en het gaat dus niet altijd op. Als voorbeeld:

n+hy wordt vaak n+by (sanhyaku wordt sanbyaku)
ku+hy wordt vaak -ppy (roku-hyaku wordt roppyaku)

Deze uitzonderingen komen ook bij andere woorden wel eens voor, maar zijn vooral bij telwoorden duidelijk te zien.

Tatami

Een tatami is een mat. Van oudsher werd hier altijd een rieten mat mee bedoeld en werden alle vertrekken in Japan ermee gevuld. Alleen de gangen tussen de vertrekken waren van hout. Op deze gangen liep men met slippers (variërend van pantoffels tot een soort teenslippers met houten zool), op de rieten matten altijd met blote voeten. De matten hebben standaard maten van ongeveer 2×1 meter. Bij hoge uitzondering vind je ook matten van 1×1 meter. Deze matten werden ook gebruikt om op te trainen in een dojo.

Aikido Almere Tatami
Japanse stijl kamer in een school

Tegenwoordig hebben de meeste huizen in Japan een normale vloer, waar men met slippers op loopt. Toch vind je in bijna alle huizen in Japan nog een washitsu (“kamer in de Japanse stijl”), een kamer waar de traditionele rieten tatami liggen. Deze ruimte huist meestal het familie altaar en wordt vaak tevens gebruikt als eetkamer en slaapkamer. Ook op bijvoorbeeld scholen kun je regelmatig zo’n kamer vinden, welke voor bijvoorbeeld plechtigheden gebruikt kan worden. Rechts zie je de washitsu van een middelbare school, zonder altaar.

Leuk feitje: de grootte van een vertrek in Japan wordt nog geregeld uitgedrukt in het aantal tatami wat erin past, ook als dit een kamer is waar een gewone vloer in ligt.

Judomatten

Judomat aikidomat moderne mat
Rietpatroon in moderne mat

Naast de traditionele rieten matten kennen we tegenwoordig ook o.a. schuimrubber matten, die tevens tatami genoemd worden. In de volksmond worden deze meestal “judomatten” genoemd. Als je deze matten van dichtbij bekijkt zie je vaak nog een patroon in de bovenlaag staan die doet denken aan het patroon van een traditionele rieten tatami. In het westen zijn het eigenlijk altijd deze schuimrubberen “judomatten” waarop getraind wordt, in Japan verschilt dit sterk per locatie. In hombu dojo in Tokyo bijvoorbeeld traint men op een mat van riet bedekt met canvas. In veel (middelbare)school dojo traint men op de modernere schuimrubber variant.

Dojo

Dojo Aikido Almere
De dojo van Aikidojo Poort

Een dojo is een trainingsruimte waar een krijgskunst beoefend wordt. Het woord bestaat uit twee karakters: 道, dou en 場, jou.

道 betekent “de weg” of “het pad”. Naast straten, wordt het karakter ook gebruikt om krijgskunsten mee te omschrijven: aikido, judo, kendo, en de algemene term krijgskunst: budo (het pad van de krijger). 場 betekent “de plaats” of “de plek”. Het karakter wordt voor veel verschillende woorden gebruikt.

Dojo in Japan

Dojo betekent dus letterlijk “plek van de weg”. In theorie kan elke ruimte als dojo dienen. In Japan hebben veel (middelbare) scholen een speciale ruimte met een houten vloer die als dojo fungeert. Japanse scholieren krijgen dan ook een uur in de week krijgskunst op school, als onderdeel van de lichamelijke opvoeding. Vaak is dit judo, soms kendo, aikido of karate. In principe wordt deze les gegeven door een speciale leraar die zijn strepen verdient heeft in de betreffende kunst.

Ook veel (boeddhistische) tempels hebben een zaal die als dojo gebruikt wordt, of kan worden. Soms wordt er door de monniken getraind, soms wordt de zaal verhuurd aan een vereniging. Een beetje vergelijkbaar met de manier waarop kerken soms gebruikt worden door koren om in te zingen. Een dojo wordt dan ook beschouwd als een heilige ruimte, net als een kerk in het westen.

Een dojo in een tempel bevat van nature vaak een altaar waar een kalligrafie hangt, dit is de kamiza (hoge zetel). In de traditioneel sterk hiërarchische Japanse cultuur was de plaats waar je zat erg belangrijk. Hoe dichter bij de kamiza (en hoe verder bij de deur) hoe eervoller.

Dojo in Nederland

In het westen zijn kant en klare dojo zeer zeldzaam. Er wordt daarom vaak getraind in sporthallen of gymzalen. Het portret van de grondlegger van de desbetreffende krijgskunst dient vaak als kamiza, eventueel aangevuld met een kalligrafie. Dit maakt het wat lastiger om de sfeer van een heilige ruimte te behouden, zeker in het nuchtere Nederland. Helaas is er tot op heden nog geen kerk bekend die haar ruimte vrijwillig heeft afgestaan aan een budo vereniging.

Buigen

Buigen is DE Japanse uiting van respect. Het is niet voor niets dat deze twee woorden in het Japans homoniemen zijn (een woord met twee betekenissen). Een buiging wordt in allerhande situaties gebruikt. Bijvorobeeld om te danken, te groeten, spijt te betuigen, etc. Ook binnen aikido wordt er veel gebogen. Bijvoorbeeld aan het begin en einde van een les, bij het betreden en verlaten van de mat, aan het begin en einde van een oefening, en sommige mensen groeten zelfs elke keer dat zij wisselen van rol (uke-tori).

Er zijn verschillende manieren van buigen, en in het algemeen geldt hoe dieper hoe beleefder. In de traditioneel hiërarchische Japanse samenleving is het gebruikelijk dat de persoon die lager in aanzien staat dieper buigt. Groet altijd met een rechte rug en op zodanige afstand dat een ander je niet meteen op je hoofd kan slaan.

Zittend

Zittend (op je knieën) groet je door je beide handen in een driehoek op de grond te leggen en voorover te buigen. Het netste is om eerst je linkerhand en dan je rechterhand neer te leggen.

Staand

Staand groet je door je handen op je bovenbenen te leggen en voorover te buigen. Het netste is om te groeten met je handen aan de buitenkant van je bovenbenen, aan de voorkant mag in veel gevallen ook.