Japan

Shikko (膝行) is lopen op je knieën. Het is een traditioneel Japanse manier van bewegen, die veel gebruikt werd aan het hof. Het werd beleefd geacht om op je knieën te lopen en zitten, in plaats van te staan. Veel zwaardstijlen uit die tijd kennen ook zittende kata, omdat een deel van de gevechten ook zittend aan het hof plaatsvonden. Een andere reden dat men ging zitten in een gevecht is dat in het donker een persoon slechter zichtbaar is als deze zit dan wanneer deze staat. Degene die gaat zitten heeft zo een voordeel, omdat degene die staat tegen de sterrenhemel te zien is.

Het karakter shi (膝) betekent “knie”. Het karakter ko (行) betekent bewegen of verplaatsen. Letterlijk betekent shikko dus “knie verplaatsing” of “beweging op de knieën”.

Binnen aikido wordt er relatief veel aandacht besteed aan zittende technieken. Dit lijkt in eerste instantie tamelijk nutteloos, omdat het tegenwoordig niet zo snel meer nodig zal zijn deze technieken uit te voeren om jezelf te verdedigen. Toch heeft het wel degelijk nut dit te leren. Zittend lopen en technieken uitvoeren vereist een veel betere balans dan dezelfde activiteiten staand vereisen. Dit komt omdat je niet langer met je benen kunt compenseren voor een matige houding of balans. Door technieken zittend correct uit te leren voeren, ga je staand ook netter en correcter werken.

Uitvoeren

Bij het uitvoeren van shikko is het belangrijk dat je enkels zoveel mogelijk bij elkaar blijven. Vervolgens breng je steeds 1 knie naar voren terwijl het andere been draait. Hierdoor ontstaat er steeds een driehoeksformatie. Zie het filmpje hieronder.

Tijdens de jeugdlessen wordt er geregeld “shikko tikkertje” gespeeld. Op deze manier leert de jeugd spelenderwijs om op hun knieën te lopen.

Een typisch beeld binnen de Japanse krijgskunst is dat van mensen die op hun knieën zitten. Dit is een overblijfsel uit de Japanse cultuur, waar van oudsher de meeste activiteiten op de knieën zittend gebeurde. Stoelen kwamen bijna niet voor in Japan. In plaats daarvan waren de meeste kamers bedekt met rieten matten waar men op de knieën op zat (en van oudsher ook liep).

Dit heeft deels te maken met de anatomie van de Aziatische benen, die beter geschikt zijn voor het langdurig op de knieën zitten, maar vooral ook met gewenning. Het is helemaal niet gezond voor ons om zoveel te zitten als we doen, en zeker niet op stoelen. Hoewel vervelend en niet per se goed voor je knieën, is op je knieën zitten wel heel gezond voor je rug. Er ontstaat namelijk een veel natuurlijker kromming in je onderrug dan wanneer je in een stoel zit, en je voelt vanzelf wanneer het weer tijd is om te gaan staan. De Japanners hadden dit honderden jaren geleden al door, maar helaas zwichten ze langzaamaan steeds meer voor onze comfortabele stoelen.

Manieren van zitten

Er zijn verschillende manieren om te zitten, die in het Japans allemaal een naam hebben, de bekendste staan hier uitgelegd:

Seiza

Seiza (正坐) is de klassieke manier van zitten die we associëren met Japan, met samurai en met het Japanse hof. Seiza betekent letterlijk “correct zitten” of “rechtop zitten”. Voor Japanners betekent dit dat je zit op je knieën met je tenen plat en een licht holle rug. Afhankelijk van de lokale gebruiken en je rol in de maatschappij kan het de bedoeling zijn dat je je knieën tegen elkaar hebt (gangbaar voor vrouwen), of met 1-2 vuisten tussen je knieën (gangbaar voor mannen). Het is tevens gebruikelijk om je linkervoet een beetje op je rechtervoet te leggen. Dit kan je hele voorvoet zijn, of alleen de grote teen.

Kiza

Kiza (危坐) is binnen aikido een ander veel gebruikte houding. Het is de actieve versie van de “passieve” seiza. Het wordt vertaald als “geknield zitten”, maar als je de karakters los van elkaar leest ontstaat een ander beeld. Het gebruikte karakter voor ki (危) betekent zoiets als “gevaar” of “risico”. Aan een hof waar iedereen passief zit, is degene die in kiza zit gevaarlijk, omdat diegene veel sneller kan reageren.

Bij kiza zit je met je tenen in de mat, klaar om te bewegen. Het is het vertrekpunt voor shikko (lopen op je knieën) en de houding om aan te nemen voor je begint aan een zittende techniek. Veel mensen eindigen hun klemtechnieken ook in kiza, hoewel niet iedereen het eens is over die noodzaak.

Het nadeel aan kiza ten opzichte van seiza is dat je zwaartepunt een fractie hoger komt te liggen, en iets naar voren verplaatst. Dit is een van de reden dat sommige mensen ervoor kiezen hun klemmen af te maken in seiza.

Agura

Agura (胡坐) is wat we in het Nederlands “kleermakerszit” noemen. Je zit op je billen met je beide voeten onder je gevouwen. Wij noemen de houding zo, omdat van oudsher kleermakers in deze houding zaten te werken. Dit idee gaat al terug naar de tijd van de Romeinen. De spier die in deze houding maximaal opgerekt wordt heet in het Latijn de m. Sartorius, letterlijk “de kleermakerspier”.

De letterlijke betekenis van 胡坐 – agura is cultureel nog meer gekleurd. Het karakter 胡 betekent zoiets als “barbaar”. Het is in de Japanse traditie een barbaarse manier van zitten. Overigens wordt dit woord van oudsher gebruikt voor stammen op het vaste land van Azië. Hoewel ook Europeanen die 400 jaar geleden in Japan arriveerden als barbaren werden gezien, werden zij meestal met het karakter 蛮 aangeduid, wat impliceert dat het niet de Europeanen, maar andere Aziaten waren die de kleermakerszit introduceerden in Japan.

In de moderne Japanse cultuur geldt agura als een ontspannen zithouding, uitsluitend geschikt voor mannen. De hoekige vorm die de knieën maken vond men niet passen bij vrouwen. Daarnaast, en mogelijk belangrijker, werd de houding onkuis geacht voor vrouwen met een rok aan. Bij aikido speelt dit minder een rol, maar aangezien veel (middelbare)scholen nog een schooluniform (met verplichte rok voor dames) kennen heerst dit beeld nog steeds een beetje. Hoewel niet alle schoolgaande dames zich hier iets van aantrekken. Bij aikido geld agura als ontspannen alternatief voor seiza, bijvoorbeeld tijdens de uitleg van de leraar of tijdens examens. Het nadeel is dat het een stuk lastiger is om soepel en snel op te staan zonder de handen te gebruiken.

Kekkafuza

Kekkafuza (結跏趺坐) is wat we in het Nederlands de “lotushouding” noemen. Letterlijk betekent het zoiets als “kleermakerszit met verbonden voeten”, en dat dekt de lading. Vanuit kleermakerszit is het de bedoeling dat je beide voeten op de knie van het andere been tilt. Dit is niet voor iedereen haalbaar, en is dan ook niet meer dan een optie.

Yokozuwari

Yokozuwari (横坐り) is traditioneel het vrouwelijke alternatief voor de ‘mannelijke’ kleermakerszit. Het betekent letterlijk “scheef zitten”, en wordt gezien als een ontspannender houding dan seiza, die ook vrouwen met rokken kunnen aannemen. De makkelijkste manier om deze houding aan te nemen is vanuit seiza je billen/heup opzij te laten vallen. Helaas is dit minder gunstig voor de rug, en daarom wordt dit bij aikido dan ook niet gedaan.

Sonkyo

Sonkyo (蹲踞), letterlijk “gehurkt”, is een lastige houding om aan te nemen. De bedoeling is dat je slechts op je tenen/bal van je voet rust, terwijl je je bovenbenen naar buiten draait en je knieën lager zijn dan je heupen. Deze houding wordt onder andere tijdens sumo wedstrijden veel gebruikt.

Er zijn verschillende woorden om mee aan te duiden dat iemand moet gaan staan of zitten. De Japanse gebiedende wijs eindigt altijd op “te” of “de”. Tatsu (立つ) betekent “staan”, tatte (立って) is dus “ga staan”. Suwaru (座る) betekent “zitten”, suwatte (座って) is dus “ga zitten”. In hoeverre deze woorden gebruikt worden hangt sterk af van de cultuur binnen een dojo. In sommige dojo gebruikt men het veelvuldig, in andere dojo alleen in uitzonderlijke situaties, zoals bij een examen.

Door de Chinese invloed op de Japanse taal zijn er vaak twee of meer woorden met dezelfde betekenis. De woorden met een Chinese oorsprong zijn wat formeler en stijver. In sommige dojo wordt daarom de voorkeur gegeven aan dit soort woorden. Andere opdrachten die vaak ter vervanging gebruikt worden zijn kiritsu (起立, “opstaan”) en seiza (正座, “netjes zitten” of “correct zitten”).

Netjes opstaan en gaan zitten

Er zijn verschillende manieren om vanuit zittende positie naar een staande positie te gaan. De meeste scholen besteden hier verder weinig aandacht aan. Toch kom je soms een Japanse leraar tegen die het tot in de puntjes correct wil zien. Het kan voorkomen dat een dergelijke leraar pas verder gaat met een stage als iedereen weet hoe het hoort.

De officiële “correcte” vorm (zoals die aan het hof verwacht zou worden) is dat je vanuit seiza eerst je rechtervoet op de grond zet, dan opstaat en je rechtervoet weer aansluit door deze naar achteren te halen. Gaan zitten is hier de omgekeerde vorm van: eerst je rechtervoet naar voren en linkerknie op de grond, dan je rechter knie naar achteren aansluiten. Dit heeft te maken met het traditionele zwaardvechten, waar je je zwaard op je linkerheup draagt. Met je rechterbeen omhoog kun je je zwaard direct trekken. Door je positie ten opzichte van de kamiza kan het zijn dat het netter is om dezelfde bewegingen gespiegeld te doen (dus te beginnen met je linkerbeen). Op die manier kun je voorkomen dat de binnenkant van je bovenbeen zichtbaar is voor de tere ogen van de toeschouwers aan de kamiza zijde.

Netjes maar natuurlijk

Een vergelijkbare, maar iets natuurlijkere manier om te gaan staan is je rechter voet neerzetten, dan opstaan en je linkervoet naar voren toe aan te sluiten. Als je gaat zitten zet je dan je linkerknie naar achteren op de grond en sluit je rechter knie aan.

Bij Aikidojo Poort hechten we niet veel waarde aan de manier van op staan, maar we zien graag dat je weet hoe het hoort, zodat je dit indien nodig correct kunt uitvoeren. Mocht je in een dojo komen waar ze hier aandacht aan besteden, bijvoorbeeld voor een stage, dan kun je het gebruik direct herkennen en moeiteloos meedoen.